Κράτος πρόνοιας: Προστασία των γυναικών ή ισότητα των φύλων;

Της Μαρίας Στρατηγάκη*

Από την πρώτη κιόλας φάση του δεύτερου κύματος του φεμινιστικού κινήματος, το παραπάνω δίλημμα απασχόλησε όσες μελέτησαν τις έμφυλες διαστάσεις του κράτους πρόνοιας, ιδιαίτερα στην Αγγλία, όπου τόσο το κράτος πρόνοιας όσο και η φεμινιστική κριτική του σημείωσαν ιδιαίτερη ανάπτυξη. Η αρχική άποψη ήταν ότι το κράτος πρόνοιας, εκτός από το ταξικό ρόλο του στην καπιταλιστική οικονομία, είχε ενεργό ρόλο στην αναπαραγωγή, διατήρηση και νομιμοποίηση της πατριαρχίας με τη διατήρηση συγκεκριμένης μορφής οικογένειας. Έτσι, το κράτος πρόνοιας ήταν εργαλείο της κρατικής οργάνωσης της οικογενειακής ζωής εξυπηρετώντας τον καπιταλισμό αλλά και την καταπίεση των γυναικών. Αργότερα, αναδείχθηκαν και ορισμένες πλευρές των εσωτερικών αντιφάσεών του ως προς τις έμφυλες σχέσεις εξουσίας, όπως, άλλωστε, είχε γίνει ως προς τις ταξικές σχέσεις στο πλαίσιο των νεώτερων μαρξιστικών αναλύσεων τη δεκαετία του 1970.

Για τη κατανόηση των αντιφάσεων του κράτους πρόνοιας χρήσιμη είναι η διάκριση μεταξύ βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων επιπτώσεων. Οι βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις ήταν θετικές, ανακούφιζαν μεγάλες ομάδες γυναικών παρέχοντας προστασία εκτός της οικογένειας και ελάφρυναν τις συσσωρευμένες οικογενειακές υποχρεώσεις τους με τις κοινωνικές υπηρεσίες (παιδικοί σταθμοί, δομές φροντίδας ηλικιωμένων, φερέγγυο σύστημα υγείας, κοινωνική ασφάλιση, υπηρεσίες πρόνοιας και ψυχοκοινωνικής στήριξης, κλπ). Στις άμεσα θετικές συνέπειες συμπεριλήφθηκαν και οι πολλές νέες «γυναικείες» θέσεις εργασίας που δημιουργήθηκαν, θέσεις με τις οποίες επαγγελματοποιήθηκαν και αμείφθηκαν υπηρεσίες που πρόσφεραν παραδοσιακά οι γυναίκες χωρίς αμοιβή στο πλαίσιο της οικογένειας.

Όμως, οι επιπτώσεις του κράτους πρόνοιας στις γυναίκες δεν ήταν μονοσήμαντες, όπως δεν είναι άλλωστε καμία παρέμβαση και λειτουργία του κράτους. Μακροπρόθεσμα, τα προστατευτικά μέτρα υπέρ των γυναικών αναπαρήγαγαν τα στερεότυπα του φύλου, τον ισχύοντα καταμερισμό εργασίας και τους έμφυλους ρόλους στη φροντίδα και την οικιακή εργασία. Ο τρόπος οργάνωσης των κοινωνικών υπηρεσιών στηρίχθηκε στη αποδοχή του συμβατικού σχήματος οικογένειας, σχήμα το οποίο στον Ευρωπαϊκό Νότο είχε και μια ακόμα ιδιαιτερότητα: την διευρυμένη (και αγία) οικογένεια στην οποία οι γυναίκες δεν φρόντιζαν μόνο τα παιδιά τους αλλά και τα εγγόνια τους.

busy-mom-and-housewife

Έτσι, τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης πριμοδότησαν και αποζημίωσαν, αντιστοίχως, το ανδρικό πρότυπο εργασίας αφήνοντας πολλές ηλικιωμένες γυναίκες στα όρια της φτώχειας λόγω μικρότερων συντάξεων χηρείας ή γήρατος. Μακροπρόθεσμα, τα ανδρικά πρότυπα αναπαράγονταν, και τα προστατευτικά μέτρα εμπόδιζαν την ισότητα. Αντίθετα, έτειναν να παγιώσουν τα στερεότυπα των φύλων και να διαιωνίσουν τις εξαρτήσεις των γυναικών, είτε από τους άνδρες, είτε ακόμα και από το κράτος πρόνοιας και τις υπηρεσίες του (ως εργαζόμενες και αποδέκτριες).

Πώς, όμως, μπορεί να δοθεί απάντηση στο αρχικό δίλημμα και να αμβλυνθούν οι εσωτερικές αντιφάσεις του κράτους πρόνοιας ως προς τις γυναίκες και το φύλο; Πώς να επιτευχθεί σύζευξη των βραχυπρόθεσμων θετικών επιπτώσεων των προστατευτικών μέτρων και να αποφευχθούν, ταυτόχρονα,  οι μακροπρόθεσμες αρνητικές συνέπειες στις έμφυλες ιεραρχίες και τα πρότυπα ζωής; Πώς να προτείνουμε μέτρα κοινωνικής πολιτικής, εδώ και τώρα, που προωθούν μακροπρόθεσμα την ισότητα των φύλων αντιμετωπίζοντας παράλληλα τη συσσωρευμένη ανισότητα ;

Οι απαντήσεις βρίσκονται στην εύθραυστη ισορροπία των μέτρων που αξιοποιούν τις πολλαπλές διαστάσεις (και αντιφάσεις) της λειτουργίας του κράτους πρόνοιας, ως προς την έμφυλη διάστασή του (αν και εφόσον αυτή αναγνωρισθεί ως τέτοια, όπως έχει γίνει για τη ταξική του διάσταση!). Ίσως η σύζευξη απαιτεί μακριούς μεταβατικούς χρόνους και ποικίλα εξισορροπητικά ενδιάμεσα μέτρα. Ίσως, απαιτεί σταδιακή εξατομίκευση των κοινωνικών δικαιωμάτων, εμπέδωση των δικαιωμάτων των γυναικών στην απασχόληση και παράλληλη κοινωνική αποδοχή των υποχρεώσεων των ανδρών στην φροντίδα των εξαρτημένων ατόμων. Όμως, αν θέλουμε κάποια στιγμή (έστω και στην επόμενη γενιά) το κράτος πρόνοιας να συνάδει με την ισότητα των φύλων ή με την απελευθέρωση των γυναικών (όπως λέγαμε παλιά) θα πρέπει από σήμερα κιόλας να αρχίσει να απευθύνεται με τον ίδιο τρόπο στους άνδρες και τις γυναίκες, να προωθεί την απασχόληση των ανδρών και των γυναικών, στις υπηρεσίες του, χωρίς διακρίσεις. Ή μήπως προτιμάμε να περιμένουμε να δημιουργηθούν συνθήκες σοσιαλισμού (όπως επίσης κάποιες έλεγαν παλιά) προτού στοχεύσουμε στην «απελευθέρωση» των γυναικών από τα δεσμά της πατριαρχικής οικογένειας;

*Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Advertisements

0 Responses to “Κράτος πρόνοιας: Προστασία των γυναικών ή ισότητα των φύλων;”



  1. Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Η Συντακτική Ομάδα

syntaktiki-medium

Υπογράφουμε για την Κωσταντίνα Κούνεβα

Αρχείο

profile_bird

We Twit!

  • Σήμερα Πέμπτη 02/07 στο Εντός Φύλου με την Αυγή: Γυναίκα και επιστήμη http://bit.ly/23iyQv Καλημέρα 8 years ago
  • Η έκδοση του τεύχους είχε αναβληθεί 2 φορές λόγω πληθώρας ύλης της εφημερίδας. Ελπίζουμε να μην επαναληφθεί! 8 years ago

Αρέσει σε %d bloggers: